Po śmierci bliskiej osoby nie zawsze wiadomo, kogo wskazać jako spadkobiercę. Wątpliwości mogą wynikać z braku testamentu, wcześniejszej śmierci części krewnych albo odrzucenia spadku przez osoby powołane w pierwszej kolejności. Jak w takiej sytuacji ustalić, kto dziedziczy majątek zmarłego?
Od jakich dokumentów i informacji rozpocząć poszukiwania spadkobierców?
Poszukiwania należy rozpocząć od sprawdzenia, czy zmarły pozostawił testament. Wśród jego dokumentów może znajdować się testament odręczny, wypis aktu notarialnego albo informacja o kancelarii, w której sporządzono dokument. Istnienie testamentu zarejestrowanego w Notarialnym Rejestrze Testamentów można sprawdzić za pośrednictwem notariusza po okazaniu aktu zgonu. Warto również przeszukać Rejestr Spadkowy, podając numer PESEL zmarłego lub jego dane identyfikacyjne. Rejestr pozwala ustalić, czy wydano już akt poświadczenia dziedziczenia, sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo europejskie poświadczenie spadkowe, a także wskazuje sąd lub kancelarię, w której należy szukać dokumentu. Nie udostępnia jednak jego pełnej treści, dlatego trzeba wystąpić o odpis postanowienia albo wypis aktu.
Równolegle należy ustalić sytuację rodzinną zmarłego. Nie wystarczy wskazać dzieci, które żyły w chwili jego śmierci. Jeżeli jedno z dzieci zmarło wcześniej albo odrzuciło spadek, trzeba sprawdzić, czy pozostawiło potomków, którzy mogą wejść w jego miejsce i odziedziczyć przypadający mu udział. Gdy spadkodawca nie miał dzieci ani wnuków, potrzebne będą informacje o małżonku, rodzicach, rodzeństwie oraz potomkach nieżyjącego rodzeństwa. Kolejność uwzględniania poszczególnych krewnych określają przepisy prawa spadkowego. Pokrewieństwo potwierdzają odpisy aktów urodzenia, małżeństwa i zgonu. Jeżeli wnioskodawca wykaże, że nie może samodzielnie uzyskać potrzebnego aktu stanu cywilnego, może zwrócić się do sądu o pozyskanie dokumentu z właściwego urzędu.
Kiedy sąd wzywa spadkobierców przez ogłoszenie?
Sąd nie zarządza wezwania spadkobierców przez ogłoszenie od razu po otrzymaniu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Najpierw bada przedstawione akty stanu cywilnego, testament, jeżeli został złożony, oraz pozostałe dowody. Może również odebrać zapewnienie spadkowe od zgłaszającego się spadkobiercy. Jest to oświadczenie dotyczące znanych mu krewnych zmarłego, osób mogących dziedziczyć oraz pozostawionych testamentów. Jeżeli zapewnienie i pozostałe dowody nie wystarczają do ustalenia pełnego kręgu spadkobierców, sąd wzywa ich przez ogłoszenie. Taka sytuacja może wystąpić na przykład wtedy, gdy wiadomo, że spadkodawca miał dziecko z wcześniejszego związku, ale nie udało się ustalić jego danych, miejsca pobytu ani tego, czy nadal żyje.
Ogłoszenie zamieszcza się w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz podaje publicznie do wiadomości w ostatnim miejscu zwykłego pobytu spadkodawcy, w sposób przyjęty w tej miejscowości. Zawiera ono dane zmarłego, datę jego śmierci, wskazanie pozostawionego majątku oraz wezwanie skierowane do spadkobierców. Osoby, które chcą wykazać swoje prawa do spadku, mają trzy miesiące od dnia wskazanego w ogłoszeniu na zgłoszenie się do sądu i udowodnienie nabycia spadku. Po upływie tego terminu sąd wyznacza rozprawę i analizuje zebrane dowody. Brak nowych zgłoszeń nie oznacza jednak automatycznego uwzględnienia wniosku. Sąd stwierdza nabycie spadku przez osoby, których prawo do dziedziczenia zostało potwierdzone.
Co dzieje się, gdy nie można ustalić miejsca pobytu spadkobiercy?
Jeżeli wiadomo, kto może dziedziczyć, ale nie jest znany jego aktualny adres, sąd nie może pominąć tej osoby ani wydać postanowienia bez zapewnienia jej udziału w sprawie. Najpierw trzeba spróbować ustalić miejsce pobytu spadkobiercy. Można wysłać korespondencję na ostatni znany adres, skontaktować się z jego krewnymi oraz wystąpić o dane z rejestru PESEL, wykazując interes prawny. Jedno niedoręczenie pisma na ostatni adres może nie wystarczyć do wykazania, że miejsce pobytu spadkobiercy jest nieznane. Do wniosku należy więc dołączyć dokumenty potwierdzające podjęte próby, na przykład zwrócone listy i odpowiedzi z urzędów. Jeśli poszukiwania nie przyniosą rezultatu, sąd może ustanowić kuratora dla spadkobiercy nieznanego z miejsca pobytu. Kurator odbiera korespondencję, zapoznaje się z aktami, uczestniczy w rozprawie i może składać wnioski służące ochronie praw reprezentowanej osoby. Nie nabywa jednak przypadającego jej udziału ani nie staje się spadkobiercą. Gdy poszukiwana osoba zgłosi się do sądu lub ustanowi pełnomocnika, może dalej uczestniczyć w postępowaniu samodzielnie.
Jak brak informacji o części rodziny wpływa na czas postępowania?
Brak informacji o części rodziny wydłuża postępowanie, ponieważ sąd musi wykonać dodatkowe czynności przed ustaleniem wszystkich spadkobierców. Jeśli kolejny krewny zmarł albo odrzucił spadek, konieczne staje się zbadanie sytuacji następnych osób. Każdą z nich trzeba zidentyfikować, zawiadomić o sprawie oraz potwierdzić jej pokrewieństwo odpowiednimi aktami stanu cywilnego. Brak jednego dokumentu może więc doprowadzić do kolejnego wezwania, oczekiwania na odpowiedź urzędu i przesunięcia terminu rozprawy. Największe opóźnienie powstaje, gdy sąd zarządzi wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie. Od dnia wskazanego w ogłoszeniu musi upłynąć ustawowy termin. Dodatkowego czasu wymaga ustanowienie kuratora dla osoby o nieznanym miejscu pobytu oraz doręczanie pism spadkobiercom mieszkającym za granicą. Nie da się więc określić czasu trwania sprawy wyłącznie na podstawie liczby znanych krewnych. Dokładne opisanie braków już we wniosku ogranicza ryzyko, że sąd będzie wyjaśniał każdą niejasność osobno.
Brak pewności, kto dziedziczy, nie uniemożliwia rozpoczęcia postępowania spadkowego. We wniosku trzeba podać znane osoby i okoliczności oraz wyraźnie wskazać, których danych nie udało się ustalić. Sąd zbada krąg spadkobierców i dobierze czynności potrzebne do jego potwierdzenia. Przed złożeniem wniosku skonsultuj się z prawnikiem, który pomoże ustalić potencjalnych spadkobierców oraz zebrać dokumenty potrzebne sądowi do rozpoznania sprawy.
